titel: Dordtenaren bekijken de aankondigingen van de staat van oorlog of beleg, de voormobilisatie, de algemene mobilisatie van 28 augustus 1939 en de vordering van motorrijtuigen op het aanplakbord bij het Stadhuis. fotograaf: W. Meijers vervaardigingplaats: Dordrecht vervaardigingsjaar: augustus 1939 collectienummer: RAD 555-22484
Samengesteld door Jan Alleblas en Sander van Bladel
Oorlogsaffiches

Dordtenaren bekijken de aankondigingen van de staat van oorlog of beleg, de voormobilisatie, de algemene mobilisatie van 28 augustus 1939 en de vordering van motorrijtuigen op het aanplakbord bij het Stadhuis.

fotograaf: W. Meijers | Dordrecht | augustus 1939 | RAD 555-22484 Regionaal Archief dordrecht

Een van de relatief onbekende schatten van het Regionaal Archief Dordrecht is de verzameling affiches uit de oorlogstijd. Collectie 1235 bevat ongeveer duizend aanplakbiljetten waarop maatregelen van de Duitse bezetter onder de aandacht van de bevolking wordt gebracht en het nationaalsocialistische gedachtegoed wordt gepropagandeerd.

Ze zijn verzameld door de gemeente, die ze in opdracht van de Duitsers moest ophangen op de officiële aanplakborden. Kort na de oorlog zijn ze overgedragen aan het archief en daar is de verzameling aangegroeid met materiaal uit de regiogemeenten en schenkingen van particulieren. Ter gelegenheid van de herdenking van zeventig jaar bevrijding zijn er in deze online expositie nu zeventig te zien.

1940 Nederland in oorlogstijd 1945

Herinneringsaffiche met op de kaart van Nederland de belangrijkste plaatsen en gebeurtenissen en daaromheen cartouches met beelden uit het dagelijks leven in oorlogstijd. Dordrecht, waar in de meidagen van 1940 toch hevig strijd werd geleverd, ontbreekt.

1940 Nederland in oorlogstijd 1945 | opdrachtgever: Stichting 1940-1945 | Amsterdam | RAD 1235-5037 Regionaal Archief dordrecht

De affiches zijn in een acht thema’s ingedeeld. Allereerst is er de aankondiging van de mobilisatie en bezetting. Dan is er de Duitse en NSB propaganda, die in het eerste oorlogsjaar vooral is gericht op de veranderingen in het dagelijks leven maar vanaf 1941 de ‘zegeningen’ van het nationaalsocialisme onder de aandacht van de Dordtenaren brengt en ‘de ware Nederlanders’ oproept toe te treden tot het Vrijwilligerslegioen Nederland of de Waffen SS of te gaan werken in Duitsland.

Later wordt dat verplicht en bij razzia’s in januari 1945 gaan drieduizend Dordtse jongens en mannen op transport. Zij komen na de oorlog meestal terug, wat helaas niet gezegd kan worden van de vele weggevoerde joodse Dordtenaren. Met het vorderen van de oorlog richt de propaganda zich steeds meer op de ‘door de geallieerden veroorzaakte ellende’ van luchtaanvallen. De NSB op haar beurt roept op om lid te worden van de partij of bijeenkomsten van coryfeeën als Mussert of Blokzijl bij te wonen.

Aanplakbiljetten waarop de burgemeester van Dordrecht de burgers op de hoogte stelt van luchtbeschermingsmaatregelen, de invoer van het identiteitsbewijs en andere Duitse maatregelen en daarbij waarschuwt voor overtreding hiertegen laten iets zien van het dagelijks leven in oorlogstijd.

Een van meest ingrijpende gevolgen is de schaarste aan producten en dan vooral aan eten. Veel affiches hebben daarom betrekking op de voedselvoorziening. De aanplakbiljetten getuigen ook van het lenigen van de nood door het houden van collectes. De bekendste is die van de Winterhulp, schijnbaar een neutrale organisatie maar in werkelijkheid een Duits initiatief waarvan de Nederlanders dan ook weinig moeten hebben. Dit in tegenstelling tot de naoorlogse collectes van het Rode Kruis.

De affiches van de bevrijding en naoorlogse tijd zouden het verhaal kunnen afsluiten. Ware het niet dat na de bevrijding van Nederland Nederlands-Indië nog verlost moet worden van de Japanse bezetter. Ook van deze strijd over de grenzen, die zou uitmonden in de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog, zijn fraaie posters te zien.

Mobilisatie & bezetting

Aanplakbiljetten in de stad maken op donderdag 24 augustus 1939 de voormobilisatie en, de maandag daarop, de Algemene Mobilisatie bekend. In Dordrecht worden 1600 soldaten ondergebracht in de Benthienkazerne maar ook in gevorderde scholen. In de stad verrijzen schuilkelders en tussen Willemsdorp en de Kop van ’t Land worden zo’n vijftig bunkers gebouwd.

In de vroege morgen van de 10e mei bombarderen Junker 52-bommenwerpers Willemsdorp en Moerdijk. Ze worden gevolgd door transportvliegtuigen waaruit honderden parachutisten springen. De bruggen zijn al snel in Duitse handen maar op het eiland en in de stad bieden Nederlandse militairen geduchte tegenstand. Onder dreiging van een bombardement op de open stad tekent burgemeester Bleeker op 14 mei de capitulatie.

Daarmee komt een einde aan de strijd waarbij 70 burgers en 280 militairen het leven laten en een enorme schade wordt aangericht. De witte vlag op de Grote Kerk en de hakenkruisvlag op het Stadhuis vormen hiervan het bewijs. En de aanplakbiljetten van de Nederlandse overheid maken plaats voor de tweetalige mededelingen van de Duitse bezetter.

Propaganda Duitse bezetter & NSB

Na de gevechten in de tweede week van mei 1940 proberen de Duitse bezetters door een propagandaoffensief steun te krijgen van de Dordtse bevolking. Ook collaborerende organisaties doen hun uiterste best. De Weerbaarheidsafdeling van de NSB wedijvert met de Nederlandsche Unie. Kopstukken worden naar de regio gehaald om een toespraak te houden.

De toonzetting van de nationaalsocialistische propaganda is wisselend. Aan het begin van de oorlog probeert men vaak nog vol optimisme de situatie rooskleurig te schetsen, Duitsland is immers aan de winnende hand. De Slag om Kiev in september 1941 wordt met succes afgerond.

In de winter van 1942-1943 keren de kansen voor de nazi’s en hun bondgenoten. Door het ‘Tweede Front’ wordt de toon van de propaganda ook feller. Stalin is de grootste vijand en het bolsjewisme moet ten koste van alles bestreden worden! Maar met de grote verliezen verliest op den duur ook de propaganda haar slagkracht.

Werken in Duitsland

De Blitzkrieg is voor de Duitsers een succes. Maar de situatie wordt anders als in juni 1941 de aanval op Rusland wordt geopend. De oorlog verzandt in een taaie en lange strijd met aanvoerlijnen van honderden kilometers. Die situatie vergt enorme aantallen ‘verse’ soldaten.

Steeds meer mannen worden dus opgeroepen voor de weermacht en de Waffen SS. Maar hierdoor ontstaat er in Duitsland een tekort aan arbeidskrachten. In eerste instantie lossen vrijwilligers dit op, maar gaandeweg is dit niet meer toereikend. Ook ruim een half miljoen Nederlandse mannen worden voor de oorlogsproductie in Duitsland te werk gesteld.

Nederlandse werklozen die weigeren dit werk aan te nemen, verliezen het recht op een uitkering. Het relatief hoge loon heeft aantrekkingskracht op anderen. Later krijgt de Arbeidsinzet ook de bevoegdheid om in de bezette landen mensen op te eisen.

Niet alleen de Duitse land- en luchtmacht had versterking nodig, ook de Weerbaarheidsafdeling (WA) van de NSB voert fel campagne.

Dagelijks leven

Na de capitulatie pakt de Dordtse bevolking het gewone leven weer op. Het fietsverbod wordt opgeheven, arbeiders gaan naar de fabriek, kinderen naar de heropende scholen en ook het verenigingsleven (voor zover dat geen politieke strekking heeft) gaat gewoon verder. Grootste verschil met vroeger is de aanwezigheid van talrijke Duitse militairen die deels bij de Dordtse bevolking zijn ingekwartierd.

Aankondigingen van een volksconcert in Kunstmin en een fotowedstrijd maar ook de herhaalde waarschuwingen tegen luchtaanvallen, de voorschriften voor verduistering, het instellen van de legitimatieplicht, de avondklok en het steeds verder beperken en uiteindelijk zelfs staken van de elektriciteits- en gaslevering laten aspecten van het dagelijks leven zien als de oorlog al wat verder gevorderd is.

Dat doen ook de aankondigen van maatregelen tegen verzet zoals het kappen van bomen of het bekladden of afscheuren van affiches. En de bekendmakingen van het Politiestandrecht van executies van deelnemers aan de april-mei stakingen van 1943 en Ortskommandant Graf Solms met betrekking tot over de overval op het Huis van Bewaring in de Doelstraat op 8 januari 1945, waarbij koerierster Lenie Dicke wordt bevrijd.

Voedselvoorziening

Een van de ingrijpendste zaken voor de Dordtenaren is de schaarste aan voedsel. Al in 1939 start de distributie en in juli 1940 zijn brood, bloem, koffie en thee, boter en grutterswaren niet meer zonder bon verkrijgbaar. Kort daarna is vrijwel alles op de bon. Een eindeloze rij van in de etalages opgehangen bekendmakingen van welke bonnen wanneer en bij welke winkel kunnen wonden ingewisseld is het gevolg.

Benzine is alleen nog maar verkrijgbaar via een vergunning en de auto verdwijnt dan ook uit het straatbeeld. En ook schoenen en kledingstukken zijn na enige tijd alleen nog maar met een bon te koop. In november 1944 moeten Dordtenaren zelfs kleding inleveren voor de Duitse Weermacht

De overheid stimuleert de aanleg van volkstuintjes en stelt daarvoor braakliggende grond beschikbaar. En de Centrale Keuken in de Muys van Holystraat, bevoorraad vier uitreiklokalen in de stad. Maar dat kan niet voorkomen dat er in de laatste oorlogswinter honger wordt geleden. Vanaf maart 1945 wordt in de ergste nood voorzien door de uitdeling van door het Zweedse en Zwitserse Rode Kruis beschikbaar gesteld wittebrood. Begin mei zijn er voedseldropping waarvan de Dordtse bevolking ook haar deel krijgt en na de bevrijding wordt het leger ingezet om eten naar het westen van het land te brengen. Mensen onder een bepaald gewicht krijgen dan een extra rantsoen.

Collectes

Oorlog dwingt tot spaarzaamheid. Toch wordt er tijdens de oorlogsjaren regelmatig een beroep gedaan op de vrijgevigheid van de Dordtse burgers. In een landelijke campagne gesteund door het departement van volksvoorlichting wordt bijvoorbeeld opgeroepen het ziekenvervoer te steunen. Officiële goedkeuring van de bezetter voor het houden van een collecte of loterij is wel vereist.

Rijkscommissaris Seyss-Inquart richt in oktober 1940 de stichting Winterhulp Nederland op. De bedoeling is dat deze nationaalsocialistische organisatie alle maatschappelijke hulpverlening gaat coördineren. Bijzonder populair zijn de acties van de Winterhulp echter niet. Geregeld worden posters beklad met de woorden “nog geen knoop van mijn gulp voor de Winterhulp”.

Ook na de bevrijding worden er grote collectes gehouden. Bekend is de HARK-actie van het Rode Kruis. En in september 1945 wordt er gecollecteerd om dankbaarheid te tonen voor ontvangen steun uit Zweden en Zwitserland. Een paar maanden later wordt er in de stad geld bijeengebracht voor een aantal noodlijdende dorpen in West-Brabant.

Bevrijding & naoorlogse tijd

Voorschriften voor de ingezetenen van Dordrecht, een publicatie van burgemeester Bleeker, die al op 5 mei weer in zijn functie hersteld is, en zijn oproep aan de stadgenoten om de berechting van foute Dordtenaren aan het speciaal daarvoor ingesteld tribunaal over te laten markeren de bevrijding. En dat doen ook de proclamatie van koningin Wilhelmina, in de oorlog uitgegroeid tot symbool van onverzettelijkheid en vertrouwen in de overwinning, en het kleurrijke “Free Holland welcomes the soldiers of the allies. Welkom in het vrije Nederland”. Die laatste twee aanplakbiljetten zijn al in 1944 in Londen gedrukt, niet wetende dat Nederland boven de rivieren nog een lange Hongerwinter te wachten staat.

Van kort na de bevrijding zijn de aankondigingen van demonstraties en parades van geallieerd en Canadees wapentuig, een voetbalwedstrijd tussen DFC en het Royal British Artillery Football Team, de opvoering van het drama Terug van het Front in Kunstmin, het verkoopaffiche van parfumeriehuis Emba (wat wij niet aan de moffen verkochten, verkoopen wij nu aan U) en het Dordtsch Dagblad, dat in oktober 1941 verboden werd en in mei al weer ging verschijnen. En natuurlijk de eerste herdenking van de gevallenen op 26 juni 1945.

Strijd over de grenzen

Op 5 mei 1945 wordt in hotel De Wereld in Wageningen de capitulatie getekend. Maar na de overgave van de Duitse bezetter duurt het nog meer dan drie maanden voordat er ook in Nederlands-Indië een einde aan de oorlog komt. In een radiotoespraak op 15 augustus kondigt de keizer Hirohito de Japanse overgave aan. De ondertekening vindt plaats op 2 september.

De Tweede Wereldoorlog is een wereldoorlog in de meest letterlijke zin van het woord. Ook de Nederlandse koloniën worden in de strijd betrokken. De Surinaamse bauxietmijnen zijn van groot belang voor de Amerikaanse oorlogsindustrie en de olieraffinaderijen op Aruba en Curaçao onmisbaar in de bevoorrading van geallieerde vliegtuigen.

Kort na de bevrijding van de Duitsers start men in Nederland een campagneoffensief. In Indië moet er nu definitief worden afgerekend met de Japanse bezetter. Vrijwilligers die wat van de wereld willen zien en van aanpakken weten, die kan men bij de krijgsmacht wel gebruiken!

Meer musea in Dordrecht ontdekken?

Voor actuele tentoonstellingen & praktische informatie